میراثآریا - در فرهنگ عامه مردم خراسان، «برات» به معنای آمرزش، رهایی و بخشش اموات است. باور عمومی بر این است که در این ایام، درهای رحمت الهی گشوده میشود و ارواح درگذشتگان از فیض دعا، خیرات و نذورات زندگان بهرهمند میشوند. از همین رو، مردم با حضور در آرامستانها، قرائت قرآن، فاتحه، ادعیه و توزیع خیرات، برای آرامش و مغفرت اموات خود دعا میکنند. این باور دیرینه، بخشی جداییناپذیر از حافظه جمعی مردم خراسان جنوبی را شکل داده است.
تنوع آیینی؛ نشانهای از غنای فرهنگی
یکی از ویژگیهای برجسته آیین برات در خراسان جنوبی، تنوع در زمان، شیوه اجرا و نامگذاری آن در مناطق مختلف استان است؛ تنوعی که نشان از غنای فرهنگی و آیینی این سنت کهن دارد. در شهر بیرجند، بر اساس سنتی دیرینه، مراسم برات صبح روز چهاردهم ماه شعبان برگزار میشود. مردم از ساعات اولیه صبح با حضور گسترده در آرامستانها، به نظافت قبور، قرائت قرآن و توزیع خیرات میپردازند.
در مقابل، در شهرستانها و روستاهایی از جمله قائنات، فردوس، طبس و بسیاری از مناطق روستایی، آیین برات از عصر یا شب سیزدهم و چهاردهم شعبان آغاز شده و تا روز پانزدهم ادامه مییابد. در برخی نقاط، این ایام بهصورت سهروزه برگزار میشود و ماه شعبان را «ماه برات» مینامند.
خیرات، نذورات و همبستگی اجتماعی
خیرات و نذورات از ارکان اصلی آیین برات بهشمار میرود. خانوادهها با تهیه خوراکیهایی چون حلوا، خرما، آش، کیک و شیرینی، و بهویژه نانها و شیرینیهای سنتی محلی همچون روغنجوشی، کماچ و لنگاش، یاد درگذشتگان خود را گرامی میدارند. در باور مردم، پخت این خوراکیها باید پیش از غروب آفتاب انجام شود تا برکت بیشتری داشته باشد.
این سنت، علاوه بر جنبه مذهبی، نمادی از روحیه همیاری، مشارکت اجتماعی و توجه به نیازمندان است؛ چراکه بخش قابلتوجهی از این خیرات میان اقشار کمبرخوردار توزیع میشود.
آیینی خانوادگی و بیننسلی
حضور همه اعضای خانواده، بهویژه کودکان و نوجوانان، از جلوههای مهم آیین برات است. مشارکت نسلهای مختلف در این مراسم، نقش مؤثری در انتقال ارزشهای دینی، باورهای فرهنگی و سنتهای بومی دارد و موجب تداوم این میراث معنوی در جامعه محلی میشود.
در برخی روستاها که روابط طایفهای همچنان استحکام دارد، در صورت بالا بودن تعداد درگذشتگان سال، مراسم برات از ابتدای ماه شعبان آغاز میشود. هر روز در منزل یکی از خانوادههای داغدار، مجلس روضه و قرائت قرآن برگزار شده و مردم به گروههایی تقسیم میشوند تا در بخشهای مختلف روستا به تلاوت قرآن بپردازند.
براتخوانی و آیینهای ویژه روستایی
از دیگر جلوههای شاخص برات در روستاها، مراسم «براتخوانی» است. در این آیین، جوانان و نوجوانان روستا با مراجعه به خانه خانوادههایی که بهتازگی عزیزی را از دست دادهاند، اشعاری آیینی در یادآوری روز برات میخوانند. صاحبان خانه نیز با خرما، شکلات، نقلونبات، عناب، گردو یا خوراکیهای محلی از آنان پذیرایی میکنند.
بر اساس باورهای محلی، در شب نیمه شعبان تمام چراغهای خانه باید روشن باشد؛ چراکه اعتقاد دارند ارواح درگذشتگان در این شب به خانه بازمیگردند و روشن بودن چراغ، نشانه احترام و موجب دعای خیر آنان برای اهل خانه است.
نامگذاری روزهای برات
در نقاط مختلف استان، روزهای برات با عناوین متعددی شناخته میشود؛ از جمله:
• برات غریبان
• برات اسرا
• برات مسافران
• برات زندهها
• برات مردهها
در این میان، برات مردهها که معمولاً در روز چهاردهم شعبان برگزار میشود، با شور و حال خاصی همراه است. همچنین روز سیزدهم شعبان در برخی شهرها به «برات زندهها» شهرت دارد و مردم به شکرانه سلامتی، اقدام به پخش شیرینی و شکلات میکنند. در غروب این روز، پخت نان روغنجوشی اهمیت ویژهای دارد و باور بر این است که اگر عروس خانواده آن را بپزد، ارواح تازهگذشتگان بهره بیشتری از این خیرات میبرند.
میراثی ثبتشده و نیازمند پاسداشت
کارشناسان میراث فرهنگی، آیین برات را یکی از مصادیق برجسته میراث فرهنگی ناملموس خراسان جنوبی میدانند؛ آیینی که بهدلیل قدمت تاریخی، استمرار مردمی و گستردگی جغرافیایی، ظرفیت بالایی برای معرفی در سطح ملی و حتی بینالمللی دارد. این آیین در سال ۱۳۹۱ با شماره ۸۰۹ در فهرست آثار ملی کشور به ثبت رسیده است.
آیین برات امروز، فراتر از یک مناسک مذهبی، بازتابی از سبک زندگی، باورها و پیوندهای اجتماعی مردم خراسان جنوبی است؛ آیینی زنده که هر ساله با مشارکت گسترده مردم، جایگاه خود را در فرهنگ بومی این سرزمین حفظ کرده و همچنان چراغ یاد رفتگان و هویت جمعی مردمان این دیار را روشن نگه میدارد.
انتهای پیام/
نظر شما